Ökuréttindi

Próflýsing

Ökupróf skiptist í tvo hluta; fræðilegt próf og verklegt próf. Verklega prófið er tvíþætt, munnlegt próf og aksturspróf.

Skriflega prófið skal taka fyrst. Standist próftaki ekki próf má hann ekki reyna við sama próf að nýju fyrr en að viku liðinni. Ef sérstaklega stendur á má stytta þennan tíma.

Að loknu hverju prófi tilkynnir prófdómari próftaka hvort hann hafi staðist próf. Óski próftaki sem ekki hefur staðist próf að fá að vita ástæðu þess skal það upplýst. Að jafnaði skal upplýsa próftaka um villur sínar í prófum og það gert að þeim loknum. Frammistaða próftaka á prófi (fræðilegu prófi og verklegu prófi) er metin til stiga.

Skriflegt próf má ekki fara fram fyrr en tveimur mánuðum áður en umsækjandi fullnægir aldursskilyrðum til að fá útgefin ökuréttindi.Skriflega prófið missir gildi ef verklega er ekki tekið innan sex mánaða.

Verklegt próf skal ekki fara fram fyrr en einni viku áður en umsækjandi fullnægir aldursskilyrðum til að fá útgefin ökuréttindi. Ef sérstakar aðstæður eru fyrir hendi má prófið fara fram allt að tveimur vikum áður en tilskildum aldri er náð.

Próftaki má reyna eins oft við próf og hann þarf.

Skriflegt próf

Prófið er krossapróf sem samanstendur af 30 spurningum hver með þrjá valkosti. Fleiri en einn valkostur getur verið réttur við hverri spurningu. Verkefnið skiptist í A-hluta og B-hluta, 15 spurningar í hvorum hluta. Villa telst vera ef kross vantar eða honum ofaukið. Próftaki stenst ekki prófið ef hann gerir fleiri en tvær villur í A-hluta eða fleiri en sjö villur í heild m.ö.o. 43 stig af 45 í A-hluta eða 83 stig af 90 í heild. Próftaki fær allt að 45 mínútur til að leysa úr verkefni.

Í skriflegu prófi skal spyrja um atriði er varða umferðarlöggjöf, viðurkennda aksturshætti, bifreiðina, mannlega þætti og viðbrögð á slysstað. Prófað er úr atriðum í eftirtöldum flokkum:

umferðarreglum, einkum að því er varðar umferðarmerki, þar með taldar merkingar, tákn, forgang í umferð og hraðatakmarkanir

mannlegum þáttum, ábyrgð og skyldur ökumanns, s.s. mikilvægi þess að sýna öðrum vegfarendum athygli og tillitssemi. Einnig skynjun, mati og ákvörðunum, einkum varðandi viðbragðstíma og breytingar á aksturslagi eftir neyslu áfengis, eiturlyfja og annarra lyfja, hugarástand og þreytu

grundvallarreglum um hæfilegt bil milli ökutækja, hemlunarvegalengdir og stöðugleika ökutækisins við mismunandi veðurskilyrði og ástand vega

áhættuþáttum vegna mismunandi ástands vega, einkum með breytingum á veðri og á mismunandi tímum sólarhringsins. Einnig eiginleikum mismunandi gerða af vegum og lagaákvæði sem gilda um þá

sérstökum áhættuþáttum vegna reynsluskorts annarra vegfarenda einkum þeirra hópa sem helst eru berskjaldaðir, s.s. börn, gangandi vegfarendur, hjólreiðarmenn og fólk með skerta hreyfi- eða skyngetu. Einnig áhættu í umferðinni og akstur hinna ýmsu tegunda ökutækja og mismunandi útsýn ökumanna þeirra

almennum og sértækum reglum s.s. um skjöl sem fylgja notkun ökutækja, fyrstu viðbrögð á slysstað og öryggisþáttum varðandi hleðslu ökutækis og farþegaflutning, skráningu, eftirlit og tryggingar ökutækja

öryggisþáttum um öryggi ökumanns, farþega og annarra vegfarenda s.s. um notkun og reglur um bílbelti og öryggisbúnað fyrir börn, skyndihjálp og fyrstu viðbrögð á slysstað, eitranir af völdum kolsýrlings, reglur um notkun ökutækisins að því er varðar tillit við umhverfi (mengun, hávaði o.fl.) og um bruna- og sprengihættu af uppgufun eldfimra efna.

Einstaklingspróf
Geti próftaki ekki með góðu móti tjáð sig á skriflegu prófi getur hann sótt um að taka hliðstætt próf munnlega. Einstaklingspróf kallast þau skriflegu próf sem próftaki fær lesaðstoð við að leysa eða leysir án þess að sitja í hópprófi. Slíkt er gert fyrir eftirtalda hópa:
A. Lesblinda
B. Ólæsa eða illa læsa
C. Þá sem eiga erfitt með að taka krossapróf (t.d. fullorðið fólk, þá sem eru óvanir því að taka skrifleg krossapróf, mjög óöruggt með sjálft sig, á mjög erfitt með að einbeita sér eða er haldið miklum prófkvíða).
D. Þá sem eiga við tungumálaerfiðleika að stríða.

Að jafnaði er ekki boðin einstaklingspróf fyrir fólk í hópum B og C fyrr en eftir að próftaki hefur gert a.m.k. eina árangurslausa tilraun í venjulegu hópprófi.

Erlend próf og túlkpróf
Skriflegt próf er hægt að taka á nokkrum erlendum tungumálum, sænsku, dönsku, norsku, ensku og spænsku. Ef próftaki getur ekki leyst skriflegt próf á ofantöldum tungumálum getur hann sótt um að taka prófið með aðstoð túlks sem verkstjóri ökuprófa viðurkennir. Skal þá prófdómari vera viðstaddur prófið og sjá til þess að prófreglum fyrir einstaklingspróf sé framfylgt.

Munnlegt próf

Tilgangur munnlegs prófs er að komast að raun um hvort próftaki hafi þá þekkingu á gerð og búnaði bifreiðar að hann geti haldið henni þannig við að ekki verði um óeðlilegar bilanir að ræða sem auka verulega rekstrarkostnað hennar eða gera hana óörugga í akstri. Einnig að hann geti greint galla eða bilanir er fram kunna að koma og verulegu máli skipta um öryggi.
Munnlegt próf er lagt fyrir próftaka í eða utan við bifreið á undan akstursprófi. Í munnlegu prófi skal spyrja próftaka um mælaborð, öryggisbúnað,stjórntæki, vél og vagn. Hann verður að geta svarað spurningum um:

mæla og gaumljós í mælaborði, hvað hver mælir sýnir og hvaða upplýsingar hann gefur. Spurt skal um rofa, hvernig þeim er beitt, fyrir hvað þeir eru, og í hvaða tilfellum rofar eru notaðir.

stillingar á sæti og baksýnis- og hliðarspeglum, útsýn úr bifreið og hvaða hlutum beri að leggja mesta áherslu á að halda hreinum. Einnig um notkun öryggisbúnaðar og gerð hans og hvernig ganga megi úr skugga um ástand hans á einfaldan hátt og um ástand og virkni hemla og annarra stjórntækja.

gang og viðhald vélar, hvernig olía er mæld á vél og hvernig megi fylgjast með ástandi annarra vökva s.s. rúðu-, kæli- og hemlavökva. Einnig um hjólbarðaskipti og notkun öryggisþríhyrnings.

Af 100 stigum þarf próftaki að ná 60 stigum til að standast munnlegt próf. Að loknu munnlegu prófi leiðbeinir prófdómari próftaka um tilhögun akstursprófs.

Aksturspróf

Við aksturspróf skal prófdómari sitja við hlið próftaka. Prófdómari skal því aðeins hafa afskipti af stjórn bifreiðar að umferðaröryggi krefjist. Hann skal eftir því sem unnt er láta próftaka afskiptalausan en fylgjast vel með aksturháttum hans, gæta að hvort hann fer eftir umferðarreglum og hvort hann ekur eðlilega miðað við aðstæður. Nauðsynlegar ábendingar og fyrirmæli ber prófdómara að gefa greinilega og í tæka tíð þannig að próftaka gefist ráðrúm til að skilja þær og framkvæma. Prófdómari má ekki gefa fyrirmæli sem leiða myndu til umferðarbrota ef hlýtt væri. Af 100 stigum þarf próftaki að ná 80 stigum til að standast aksturspróf.
akstursprófi er prófað er úr atriðum í eftirtöldum flokkum:

Undirbúningur og frágangur ökutækis.
Próftaki verður að geta

ræst hreyfil rétt, spennt öryggisbelti og fest þau rétt og lagað sæti og spegla að sínum þörfum.

gengið rétt frá bifreið þegar henni er lagð og hún yfirgefin s.s. slökkt á rúðuþurrkum, miðstöð og ljósum, sett í gír og handhemil á, lokað gluggum, fjarlægt verðmæti úr bifreið og læst henni.

Tæknileg leikni á ökutæki.
Próftaki verður að geta beitt stjórntækjum á viðunandi hátt. Hann verður að geta:

notað rúðuþurrkur þegar við á, stjórnað miðstöð og búnaði til að eyða móðu eða ísingu og beitt ljósum s.s. aðalljósum, stöðuljósum og þokuljósum með viðeigandi hætti

sýnt leikni og öryggi í notkun stjórntækja s.s. gíra, tengsla og hemla þannig að akstur verði farþegum lipur og þægilegur

tekið beygjur á eðlilegum hraða og hæfilega víðar eða krappar

ekið af öryggi, á eðlilegum hraða og miðað við aðstæður, s.s. á malarvegum, í hálku, myrkri, snjókomu eða við aðrar veðuraðstæður sem upp geta komið í akstursprófi

ekið afturábak af öryggi og nákvæmni, í beinni stefnu og tekið hægri- og vinstribeygjur fyrir horn á sömu akrein

lagt ökutækinu og skilið eftir stöðubil (samhliða, á ská eða hornrétt) bæði framan og aftan við það, bæði á jafnsléttu og upp eða niður í móti

tekið af stað í brekku óhikað og án óeðlilegs bakrennslis, með eða án notkunar handhemils

nauðhemlað ökutæki, samkvæmt skipun prófdómara, með góðu viðbragði, af öryggi og hámarksáhrifum hemla.

Hæfni í umferðinni og fylgni við umferðarreglur.
Próftaki verður sýna að hann geti, við venjuleg umferðarskilyrði, eftirtalin atriði af fullkomnu öryggi og gert nauðsynlegar varúðarráðstafanir:

staðsett bifreið rétt á akrein þar sem fyllsta öryggis er gætt og valið rétta akrein miðað við hraða, aðra umferð og áframhaldandi akstur

notað að staðaldri hægri akrein til almenns aksturs og virði reglur um gildi mið- og deililína

virt reglur um hámarkshraða og stilli hraða í samræmi við aðstæður hverju sinni og haldið hæfilegu bili að næsta ökutæki

haft fulla athygli á öðrum vegfarendum sem eru í námd og skipta máli fyrir próftaka og sýnt þeim tillitssemi, sérstaklega gangandi vegfarendum, og geri ekkert sem gæti sett þá í hættu

virt hægri forgang við mismunandi aðstæður og gæti varúðar þar sem aðrir eiga forgang

virt stöðvunarskyldu undir öllum kringumstæðum og sýnt rétt viðbrögð við gatnamót með stöðvunarskyldu

sýnt rétta aksturshætti á ljósastýrðum gatnamótum, hringtorgum og öðrum vegamótum og fylgt fyrirmælum umferðarmerkja

gefið stefnumerki, á réttri stundu og stað þar sem það á við og gefi öðrum vegfarendum ekki misvísandi merki sem geta skapað hættu

brugðist við aðsteðjandi hættu með skjótum og árangursríkum aðferðum með öryggi allra í huga.

Prófbifreiðin

Við próf skal nota viðurkennda kennslubifreið, án sjálfskiptingar, sem próftaki leggur til. Bifreiðin má ekki vera merkt eða auðkennd sem kennslubifreið. Að öðru leiti þarf prófbifreið að uppfylla sömu kröfur og kennslubifreiðir.

Við sæti ökukennara skal komið fyrir sérstökum fetlum, þannig að prófdómari geti, óháð nemanda, kúplað frá og hemlað bifreiðinni. Fetlar próftaka mega ekki virka á fetla prófdómara. Ef bifreiðin er búin læsivörn á hemlum (ABS), spólvörn eða hallahemli skal hafa rofa fyrir þann búnað.

Ef bifreiðin er búin sjálfskiptingu skal gírstöng koma í stað fetils til þess að rjúfa aflrás, og komið þannig fyrir að ökukennari geti stjórnað henni.

Bifreiðin skal búin baksýnisspegli fyrir ökumann á hægri hlið og eftirtöldum speglum fyrir ökukennara:

Baksýnisspegli inni í bifreið.

Flötum augnspegli (eða því sem næst) til að fylgjast með athygli nemanda augnspegill (í neðra, hægra horni framrúðu) sem sýnir andlit próftaka.

Kúptum baksýnisspegli á hægri hlið. Nota má prófbifreið með sjálfvirkri gírskiptingu:

ef próftaki fullnægir ekki almennum kröfum um líkamshreysti og getur ekki með góðu móti ekið bifreið án slíks búnaðar. Skulu ökuréttindi þá takmörkuð við þannig bifreið.

ef próftaki hefur áður fengið útgefin réttindi til aksturs bifreiðar, s.s. endurtekin ökupróf vegna sviptingar eða síðbúinnar endurnýjunar ökuskírteinis.

Prófdæming

Einn prófdómari er í munnlegu prófi og akstursprófi sem stjórnar prófi og dæmir það. Próftaki skal vera viðbúinn því að fleiri aðilar á vegum ökunámsdeildar sitji sem farþegar í akstursprófi. Munu þeir ekki taka þátt í prófdæmingu.
Við mat á villum í verklegu prófi er unnið eftir viðmiðunarkvarða akstursprófa fyrir hvern réttindaflokk. Viðmiðunarkvarðarnir eru gerðir í samráði við Ökukennarafélag Íslands og segja þeir til um hvað telst villa og hversu alvarleg hún er.

Umferðarstofa ákveður hvar ökupróf (fræðileg próf og verkleg próf) fara fram. Aksturspróf skal halda þar sem reynir á sem flesta þætti sem upp geta komið í daglegri umferð. Hæfni og leikni próftaka má að hluta prófa á sérstöku svæði. Hæfni próftaka í umferð skal prófuð á vegum í þéttbýli og utan þess, við mismikinn umferðarþunga, þar sem akstursskilyrði geta talist dæmigerð fyrir þá erfiðleika sem geta orðið á vegi ökumanna, þannig að verulega reyni á ökuhæfni próftaka.